ยากลาย

การเตรียมพื้นที่ เดิมนั้นจะใช้ที่ที่เป็นป่ารกร้างว่างเปล่าที่ได้มาด้วยการจับจอง แต่ปัจจุบัน ชาวบ้านจะปลูกยากลายกันในพื้นที่สวนยางพื้นเมืองที่ได้รับการสงเคราะห์ให้ปลูกยางพันธุ์ดีแทนยางพันธุ์พื้นเมือง การเตรียมดินจะเริ่มประมาณช่วงเดือนกุมภาพันธ์ - มีนาคม ชาวไร่จะถางป่า โดยฟันต้นไม้เล็ก ๆ ออกให้ทั่วก่อนแล้วจึงโค่นต้นไม้ใหญ่ ลงให้หมดแล้วปล่อยทิ้งไว้สักระยะหนึ่ง กะประมาณไม้แห้งพอจะเผาติดไฟ ซึ่งส่วนใหญ่ก็ราว ๆ ๒-๓ สัปดาห์ ก็ทำการจุดเผา เมื่อเสร็จการเผาแล้วชาวบ้านก็จะเริ่ม “ปรนไร่” คือ เก็บใบไม้และกิ่งไม้ที่ไม่ติดไฟมากองเผาอีกจนหมด แล้วใช้ “ไม้หมรูน” ลากหรือดันขี้เถ้าให้กระจายทั่วพื้นที่ ขั้นตอนการเก็บเศษไม้มาเผานี้เรียกว่า “ปรนไร่” หลังจากนั้นก็ขุดร่องเป็นแปลงปลูก

ในขั้นตอนนี้ สมัยโบราณจะมีความเชื่อที่ยึดถือปฏิบัติที่น่าสนใจในหลายประการ เช่น การดูวันที่จะเริ่มไปทำไร่ หมอชาวบ้านจะดูตำราห่วง หรือวันจมวันฟู ให้เริ่มทำงาน ในการที่ไปหาหมอไปดูวันนี้จะต้องนำหมาก ๑ คำ ส่งให้หมอแล้วบอกความประสงค์ให้หมอทราบ หมากคำนี้เป็นเครื่องบูชาครูของหมอ หลังจากที่ตั้งครูแล้วหมอก็กิน เมื่อได้วัน เวลา จากคำบอกเล่าของหมอแล้วรอวันเวลาที่จะไปประกอบพิธีเริ่มทำไร่

เมื่อถึงวันที่กำหนดการไว้ ก็เตรียมหมาก ๑ คำ พลู ๑ ใบ ธูป ๑ ดอก เทียน ๑ เล่ม นำไปยังสถานที่ที่จะทำไร่ในปีนั้น เมื่อไปถึงก็เลือกเอาสถานที่เหมาะ ๆ สำหรับทำพิธีขอที่จากเจ้าที่ ส่วนใหญ่จะเลือกพื้นที่บริเวณริมทางที่คนเดินไปมาเห็นได้ชัดเจน วางหมากพลูจุดธูปจุดเทียน นั่งประนมมือแล้วกล่าวขึ้นมีใจความว่า “เดชะ นางธรณี กรุงพาลี เจ้าที่ เจ้าทาง เจ้าดง นายดำ เจ้าดิน นายอิน เจ้าป่า เจ้าห้วย เจ้าหนอง สิ่งศักดิ์สิทธิ์ในสถานที่นี้ รู้จักทำมาหากินเพื่อที่จะได้อยู่ทำบุญ ให้ทานท่านเป็นผู้รักษา เราต้องการที่ที่นี้ทำไร่ชั่วคราว ขอให้ท่านรับเอาเครื่องบวงสรวงเล็กน้อยที่จัดมาในวันนี้ เมื่อรับเอาเครื่องบวงสรวงแล้วเราจะขอที่ทำมาหากินในที่นี้ท่านจะว่าอย่างไร” เมื่อเสร็จแล้วก็จัดการเริ่มแผ้วถางพอเป็นพิธี ใน ๑๐-๒๐ ตารางเมตร ในที่ที่ถางเตียนไว้นี้ ให้ใช้ไม้ปักพาดเป็นราวแล้วใช้ไม้ตะขอเกี่ยวไว้ที่ราว ให้คนมองเห็นได้ชัดเมื่อเดินทางผ่านเป็นเสร็จพิธี นอกจากนี้ยังมีความเชื่อและธรรมเนียมปฏิบัติ เช่น ก่อนที่จะรับประทานข้าวห่อ ทุก ๆ ครั้ง ที่นำไปทำไร่ จะต้องแบ่งอาหารที่ติดตัวไปรับประทานนั้น บวงสรวงเจ้าที่เจ้าป่าก่อน เสมอ และมีประเพณีที่ถือสืบต่อกันมา คือ ในวันธรรมสวนะ จะต้องหยุดถางป่า ทำไร่ หรือห้ามทำการเผาไร่เป็นอันขาด

เรื่องการเผาไร่นั้น ชาวบ้านเล่าว่ามักจะเผากันในเดือนสี่ ข้างแรม หรือไม่ก็สังเกตดาวว่าวตอนหัวค่ำ หากดาวว่าวเริ่มคล้อยบ่ายเอียงไปเล็กน้อยก็จะต้องจัดการเผาไร่ที่ตากพาไว้ (ตากพา คือ การหยุดทำไร่ชั่วระยะหนึ่ง เพื่อรอโอกาสให้กิ่งไม้และใบแห้งผุลง หลังจากที่ทำการโค่นป่าแล้ว สับฟันกิ่งไม้ที่ทำการโค่นลงแล้วให้ยุบแน่น เหมาะที่ไฟจะติดได้ การสับฟันกิ่งไม้นี้เรียกว่า “ตรำพา”) ก่อนที่จะทำการจุดเผาไร่ที่ตากพาไว้ ชาวไร่จะใช้เวลาก่อน ๓ วัน เดินตะโกนรอบไร่ ความว่า “ผึ้งก่า (กิ้งก่า) จิ้งจก คางคก จิ้งเหลน มด แมลง งู เงี้ยว เขี้ยว ตะเข็บ สัตว์เล็ก สัตว์ใหญ่ ที่อยู่ในป่าแห่งนี้ขอให้รีบออกเสีย เราจะทำการเผาป่าใน ๓ วันที่จะถึงนี้” เมื่อทำการเดินตะโกน ไปรอบ ๆ ไร่แล้ว ก็เว้นระยะเวลาไว้ตามที่เดินตะโกนไป เป็นการแสดงออกถึงความเกรงกลัวต่อบาปที่จะเกิดขึ้น ในระยะเวลา ๓ วันนี้ ชาวไร่จะกวาดใบไม้ทางทิศใต้ลมให้เตียนเป็นทางเดินเรียกว่า “ร่องไฟ” เพื่อจะได้ช่วยไม่ให้ไฟติดลุกลามออกนอกขอบเขตที่ต้องการ เป็นการป้องกันไฟไหม้ป่า เมื่อกำหนดวันเผาป่า และเตรียมพร้อมที่จะทำการเผา ก็มักจะวานเพื่อนบ้านมาคอยช่วยเหลือกัน เผื่อว่าจะได้ช่วยกันยับยั้งไฟเมื่อออกนอกทิศทาง การเผาจะเลือกเวลาหลังเที่ยงวันเล็กน้อยซึ่งชาวบ้านเรียกเวลานี้ว่า “เงาลอดขอน” การจุดไฟครั้งแรกจะต้องเริ่มจุดเป็นระยะ ๆ โดยใช้คบเพลิงเดินจุดทางทิศใต้ของลม ทั้งนี้เพื่อที่จะให้ไฟลุกลามไปช้า ๆ มีวิธีสังเกตว่าการเผาไหม้ดีมากน้อยเพียงไรโดยดูที่สีของควันไฟ หากควันไฟมีสีขาวการเผาไหม้จะไม่ดี หากควันไฟสีดำหรือ ค่อนข้างจะดำแสดงว่าการเผาไหม้ดี หลังจากที่ทำการเผาไร่แล้วจะทิ้งระยะไว้รอให้ฝนเริ่มตก

การเตรียมพันธุ์ พันธุ์ยากลาย ที่ใช้ปลูกกันในทุก ๆ ปีนั้น ชาวบ้านเก็บเมล็ดพันธุ์ยาไว้จากการปลูกในปีก่อน สำหรับปลูกในปีถัดไปจะไม่มีการไปเอาพันธุ์จากท้องที่อื่น การเก็บเมล็ดพันธุ์ยา เมื่อฝักแก่เต็มที่แล้วก็จะตัดมาทั้งลำต้นมาผึ่งไว้ให้แห้ง เก็บเมล็ดพันธุ์ไว้ใช้ปลูก เริ่มด้วยการเอาเมล็ดพันธุ์ยาที่เตรียมไว้ห่อผ้า แช่น้ำ ๑-๒ คืน แล้วนำไปเพาะในกระบะดินหรือดินปนทรายที่เตรียมไว้ คอยรดน้ำให้ดินเปียกชุ่มอยู่เสมอประมาณ ๑ เดือน ก็จะได้ต้นกล้ายาสูบมีใบราว ๒-๔ ใบ จึงย้ายต้นกล้าไปแยกเพาะชำไว้อีก การย้ายต้นกล้าไปปลูกอาจปลูกชำในกะเปาะเล็ก ๆ หรือปลูกในร่องฉุน ถ้าปลูกในร่องฉุนจะปลูกห่างประมาณ ๕-๖ นิ้วต่อต้น ระยะแรก ๆ จะต้องรดน้ำทุกวันและทำหลังคาบังแดดให้ด้วย ซึ่งจะใช้ทางมะพร้าวกันเป็นส่วนใหญ่ หรืออาจจะมีใบไม้อื่นบ้าง เช่น ระกำ เมื่อต้นกล้าแข็งแรงดีแล้วก็เอาหลังคาออก ต้นกล้านี้เมื่อมีใบราว ๔-๕ ใบ หรือมีความสูงประมาณ ๖-๘๔ นิ้ว ก็นำไปปลูกได้

การปลูก ฤดูของการปลูกยากลายนั้น ชาวบ้านจะเริ่มลงมือปลูกในเดือนพฤษภาคม หรือ ที่เรียกกันว่าเดือนหก เพราะช่วงนี้จะมีฝนตกอันเนื่องมาจากลมมรสุมตะวันตกเฉียงใต้ ซึ่งเรียกกันว่า “ฝนพลัด” การปลูกระยะห่างระหว่างต้นประมาณ ๗๐ - ๗๕ เซนติเมตร ระยะห่างระหว่างแถว ประมาณ ๑ เมตร ส่วนขนาดของหลุม กว้างยาวประมาณด้านละ ๒๐ เซนติเมตร ลึกประมาณ ๑๕ เซนติเมตร ก่อนขุดหลุมจะมีการขึงเชือกกะระยะให้เรียบร้อย เมื่อปลูกแล้วก็จะดูเป็นแถว เป็นแนวสวยงามและง่ายแก่การบำรุงรักษาและการเก็บผลผลิต ก่อนปลูกจะมีการใส่ปุ๋ยรอง ก้นหลุม เดิมนิยมใช้มูลค้างคาว แต่ปัจจุบันใช้ปุ๋ยเคมีประมาณหลุมละ ๑ ช้อนโต๊ะ คลุกเคล้ากับดินให้ทั่วแล้วปลูกต้นยาลงไป ต้องพยายามให้ลำต้นตั้งตรง เสร็จแล้วถมดินให้แน่นเด็ดใบล่างทิ้งประมาณ ๑-๒ ใบ มักจะปลูกเวลาเย็น เชื่อกันว่าต้นยาจะตั้งตัวได้เร็ว (แข็งแรงเร็ว) หากไม่มีฝน หลังจากปลูกแล้วต้องทำเพิ่งกำบังแดดให้ และรดน้ำอยู่ ๗-๒๐ วัน เมื่อต้นยาแข็งแรงดีแล้วก็เอาที่กำบังแดดออก

การบำรุงรักษา หลังจากปลูกเสร็จแล้วก็ต้องหมั่นกำจัดวัชพืชเพื่อไม่ให้แย่งอาหารต้นยาสูบ และคอยกำจัดตัวหนอนซึ่งจะกัดกินใบและยอด เมื่อต้นยาสูบมีความสูงประมาณ ๑ ศอก หรือชาวบ้านจะกะประมาณจากจำนวนใบ คือ มีประมาณ ๗-๘ ใบ เป็นระยะที่ต้นกำลังเจริญเติบโตก็ต้องใส่ปุ๋ยอีกครั้งหนึ่ง โดยการโรยปุ๋ยรอบโคนต้นและถากดินโดยรอบมากลบโคนต้นยาไว้ให้สูง ซึ่งชาวบ้านเรียกกันว่า “พูนยา” วิธีการนี้เป็นทั้งการปิดปุ๋ยไม่ให้น้ำชะไปที่อื่น และ เป็นการป้องกันไม่ให้ต้นยาล้มได้ง่ายเมื่อถูกลมพัด เมื่อต้นยามีใบประมาณ ๑๘ - ๒๐ ใบ ชาวบ้านก็จะเด็ดยอดทิ้งเสียเพื่อลดความเจริญเติบโตทางด้านความสูง แต่ให้มาเจริญที่ใบ ใบจะได้รับอาหารมากขึ้น โตและหนาขึ้น ในช่วงนี้ต้องคอยหมั่นหักแหนะ (แขนง) ของต้นยาสูบที่งอกจากลำต้นที่โคนใบให้หมด เพื่อมิให้แย่งอาหารจากส่วนอื่น ๆ เมื่อเห็นว่าใบยาสูบมีสีเขียวแก่และปลายใบสุด มีสีดำก็แสดงว่าใบยาสูบเริ่มแก่เตรียมเก็บได้แล้ว รวมเวลาทั้งหมดในการทำไร่ยาสูบนี้ประมาณ ๖ เดือน