โบราณสถานวัดโมคลาน

๑.๑ โบราณสถานหมายเลข ดตั้งอยู่ทางทิศตะวันออกสุด เป็นอาคารก่ออิฐสอดิน อยู่ในผังรูปสี่เหลี่ยมผืนผ้าขนาด ๗x๑๒ เมตร เหลือส่วนที่สูงที่สุดจากฐานประมาณ 0๘๐-๑.๐๐ เมตร อิฐที่ใช้เป็นวัสดุก่อสร้างมีสภาพชำรุด แตกหัก เป็นส่วนใหญ่ เหมือนกับเป็นการนำอิฐเก่าจากสถานที่อื่นซึ่งเคยใช้งานแล้วมาก่อสร้างเป็นอาคารใหม่ ขนาดอิฐมี ๓ ขนาด ได้แก่ ๑) ขนาด ๑๕x๓๐x๗.๕๐ เซนติเมตร ๒) ขนาด ๑๙x๓๒ x๑๐ เซนติเมตร และ ๓) ขนาด ๑๐x๒๐x๓ เซนติเมตร ลักษณะอาคารประกอบด้วย ฐานเขียงสูงราว ๓๐ เซนติเมตร มีบันไดทางขึ้น ด้านทิศตะวันออก ถัดจากบันไดเป็นช่องประตูเข้าสู่ภายในตัวอาคาร ซึ่งมีพื้นที่ใช้สอยแคบ ขนาดกว้างโดยเฉลี่ยของห้องโถงภายในตัวอาคารประมาณ ๒ เมตร ยาวประมาณ ๙ เมตร ผนังอาคารหนาประมาณ ๐.๗-๑.๕๐ เมตร ลักษณะของผนังคล้ายเจาะซุ้มอยู่ภายใน โดยหันหน้าซุ้มออกนอกตัวอาคาร ขนาดของซุ้มกว้างประมาณ ๑.๓๐ เมตร ลึกประมาณ ๐.๗๐ เมตร ที่ผนังด้านทิศเหนือมีร่องรอยซุ้ม ๓ ซุ้ม และผนังด้านทิศใต้มีร่องรอยซุ้ม ๒ ซุ้ม ได้พบหลักฐานสำคัญที่พื้นบริเวณฐานซุ้มด้านทิศใต้ มีแผ่นหินกรอบประตูทำจากหินปูนขนาดยาวประมาณ ๑.๘๐ เมตร จำนวน ๒ ชิ้น แผ่นหินกรอบประตูนี้เป็นชิ้นส่วนโครงสร้างสถาปัตยกรรมจำพวกเทวสถานในศาสนสถานพราหมณ์หรือฮินดู พบเป็นจำนวนมากในแหล่งโบราณสถานพื้นที่อำเภอสิชล เช่น โบราณสถานเขาคา เป็นต้น การพบแผ่นหินกรอบประตูพื้นอาคารส่วนที่จะก่อสร้างฐานซุ้มน่าจะหมายความว่า ผู้สร้างได้รื้อชิ้นส่วนสถาปัตยกรรมเดิมออก แล้วนำกรอบประตูโบราณสถานซึ่งเป็นแผ่นหินเรียบขนาดใหญ่ นำมาถมอัดรองส่วนพื้นของชุ้มเพื่อความมั่นคงแข็งแรง และประหยัดอิฐโครงสร้างของศาสนสถานแห่งใหม่

โบราณสถานวัตถุที่พบบริเวณโบราณสถานหมายเลข ๑ ได้แก่ ชิ้นส่วนพระพุทธรูป ปูนปั้นเม็ดพระศก พระพุทธรูปปูนปั้นและกระเบื้องเชิงชายสามเหลี่ยม จึงสันนิษฐานว่าอาคารโบราณสถานหมายเลข ๑ น่าจะเป็นวิหารสำหรับประดิษฐานพระพุทธรูป โดยมีพระพุทธรูป ปูนปั้นประดิษฐานอยู่ในชุ้มที่ผนังอาคาร ภายในตัวอาคารคงมีพระพุทธรูปประธานประดิษฐานอยู่บนแท่นฐานก่ออิฐ ซึ่งยังปรากฏร่องรอยของแท่นฐานอยู่ภายในตัวอาคารไม่น่าใช้เป็นสถานที่ที่คนจำนวนมากสามารถเข้าไปประกอบพิธีกรรมได้ เนื่องจากมีพื้นที่ใช้สอยเล็กและแคบมาก ประมาณว่า พื้นที่ภายในตัวอาคารคงมีประมาณ ๑๘ ตารางเมตรเท่านั้น

๑.๒ โบราณสถานหมายเลข ๒ อยู่ถัดจากโบราณสถานหมายเลข ๑ มาทางทิศตะวันตกห่างกันประมาณ ๗ เชนติเมตร เป็นอาคารก่ออิฐสอดินอยู่ในผังรูปสี่เหลี่ยมจัตุรัส ขนาด ๑๐x๑๐ เมตร ลักษณะอิฐที่ใช้ก่อสร้างเป็นวัสดุเก่าที่เคยใช้งานมาแล้ว น่าจะเป็นการรื้อวัสดุก่อสร้างจากอาคารอื่นที่มีอายุเก่ากว่า นำมาสร้างเป็นศาสนสถานแห่งใหม่เช่นเดียวกับโบราณสถานหมายเลข ๑

โบราณสถานหมายเลข ๒ ภายหลังการขุดแต่ง ประกอบด้วยฐานเขียง ๒ ชั้น ชั้นแรกสูงประมาณ ๘๐ เซนติเมตร ชั้นที่สองสูงประมาณ ๕๐ เซนติเมตร มีการนำชิ้นส่วนหินปูนมารองรับหรือแทรกอยู่ในชั้นอิฐ ส่วนบนของฐานชั้นที่ ๒ มีร่องรอยการลักลอบขุดหาโบราณวัตถุอยู่ทั่วไป สันนิษฐานจากรูปแบบแผนผังเข้าใจว่าคงเป็นเจดีย์ฐานสี่เหลี่ยมจัตุรัส แต่เป็นที่น่าสังเกตว่าไม่พบโบราณวัตถุ เช่น พระพิมพ์ดินเผา หรือภาชนะบรรจุอัฐซึ่งนิยมนำมาบรรจุใกล้ฐานเจดีย์ ร่องรอยที่พบใกล้กับฐานเจดีย์กลับเป็นแนวอิฐซึ่งน่าจะเป็นโบราณสถานเดิมที่ถูกรื้อทิ้ง เช่นแนวอิฐทางด้านทิศใต้และทิศตะวันตกซึ่งบางส่วนอยู่ใต้ฐานเจดีย์

๑.๓ โบราณสถานหมายเลข ๓ อยู่ถัดจากโบราณสถานหมายเลข ๒ มาทางทิศตะวันตกประมาณ ๑ เมตร สภาพหลังการขุดแต่ง เป็นอาคารก่ออิฐสอดินที่ถูกทำลายลงจนไม่ทราบ ลักษณะแผนผังอาคารที่ชัดเจน สภาพอาคารที่เหลืออยู่แบ่งออกเป็น ๒ ส่วน คือ ส่วนด้านทิศใต้

คล้ายจะเป็นอาคารสี่เหลี่ยมผืนผ้าขนาดเล็ก ขนาดประมาณ ๕.๕๐x๑๒.๐๐ เมตร ทางทิศตะวันออกมีร่องรอยบันไดทางขึ้นและอิฐก่อคล้ายช่องประตู กว้างประมาณ ๑.๐๐ เมตร พื้นที่ใช้สอยภายในค่อนข้างแคบ ความกว้างเฉลี่ยภายในตัวอาคารประมาณ ๒.๕๐ เมตร รวมพื้นที่ภายในอาคารประมาณ ๑๗.๕๐ ตารางเมตร ส่วนด้านทิศเหนือปรากฏแนวนังอาคาร ๓ ด้านลขนาดอาคารประมาณ ๑๒x๑๕ เมตร เนื่องจากโบราณสถานถูกทำลายมากจึงยากที่จะสันนิษฐาน รูปแบบเดิมได้ อย่างไรก็ดีสันนิษฐานว่าโบราณสถานหมายเลข ๓ อาจมีลักษณะคล้ายเทวาลัย ๓ หลัง หรือวิหาร ๓ หลังติดกัน โดยส่วนด้านทิศเหนือน่าจะเป็นอาคารคล้ายกับส่วนด้านทิศใต้มีขนาดใกล้เคียงกัน รวมแล้วจำนวน ๓ หลัง

โบราณสถานหมายเลข ๓ คงเป็นอาคารศาสนสถานเนื่องในศาสนาฮินดูรุ่นแรก ที่ก่อสร้างขึ้นในบริเวณนี้ ต่อมาได้ถูกรื้ออิฐโครงสร้างและชิ้นส่วนสถาปัตยกรรมไปสร้างเป็น พุทธสถานในรุ่นหลัง

๑.๔ โบราณสถานหมายเลข ๔ เป็นอาคารก่ออิฐสอดินรูปสีเหลี่ยมจัตุรัส ขนาด ๖x๖ เมตร อยู่ถัดจากโบราณสถานหมายเลข ๓ ไปทางทิศเหนือห่างกันประมาณ ๑ เมตร คงเป็นเจดีย์รายฐานสี่เหลี่ยมจัตุรัส

๑.๕ กำแพงแก้ว แบ่งออกเป็น ๒ ส่วน คือ

- กำแพงแก้วด้านทิศเหนือ ขนาด ๔๐x๗๐ เมตร ก่อล้อมโบราณสถานหมายเลข๑๒,๓ และ๔ อยู่ข้างใน มีประตูทางเข้าเป็นขั้นบันไดด้านทิศเหนือ และทิศใต้ตรงข้ามกับโบราณสถานหมายเลข ๑ ภายในเป็นลานปูอิฐ ความหนา ด แผ่นอิฐด้านราบ

- กำแพงแก้วด้านทิศใต้ ขนาด๖๐x๘๒ เมตร ปัจจุบัน พื้นที่ภายในกำแพงแก้วเป็นอาคารโรงเรียนโมคลานประชาสรรค์ สนามเด็กเล่น บางส่วนของสนามฟุตบอล และพบฐานอาคารโบราณสถานก่ออิฐจำนวน ๒ หลัง เป็นอาคารรูปสี่เหลี่ยมผืนผ้า ขนาด ๖๒๐x๘๕๐ เมตรและ ๙.๕x๑๑.๕๐ เมตร ตามลำดับสันนิษฐานว่าน่าจะเป็นกุฏิ

กำแพงแก้วทั้ง ๒ ส่วนน่าจะสร้างขึ้นพร้อมกับวิหารและเจดีย์ กำแพงแก้วด้านทิศเหนือคงเป็นส่วนพุทธวาส ส่วนกำแพงแก้วด้านทิศใต้คงเป็นส่วนสังฆาวาส